Qëndroni për një Shoqëri të Lirë

Ka shumë më tepër për softuerin sesa të jetë i besueshëm (të jetë “Open-Source”): ajo që ka vërtet rëndësi është liria që merrni mbi të. A mund të mësoni prej tij? A mund të ndërtoni mbi të? A mund ta shpërndani? Kjo është ajo që ne e quajmë “softuer i lirë”.

Jo një koncept i çmendur

U duket e çuditshme shumë përdoruesve që softueri duhet të jetë i lirë në kuptimin e lirisë, pasi asnjë nga produktet e Microsoft-it ose Apple nuk është. Megjithatë, shoqëria jonë funksionon me shumë gjëra të lira në të, për shembull:

• Asnjë kuzhinier nuk do t’ju ndalonte kurrë ta modifikoni recetën e tij dhe të bëni derivate prej saj. Industria ushqimore lulëzon pavarësisht se ligji e detyron të listojë përbërësit në etiketat e produkteve.
• Një sistem i drejtë gjyqësor i lejon kujtdo të lexojë të gjitha seancat gjyqësore dhe argumentet. Jo vetëm rezultati (vendimet përfundimtare), por edhe procesi është plotësisht i hapur.

Softueri i lirë është i lirë si “liria e fjalës”, si “tregu i lirë”: të gjitha janë të nevojshme për një shoqëri të lirë. Ende jo të bindur? Le të shohim se si funksionojnë sistemet moderne operative pronësore.

Softueri pronësor që shkon keq

Problemet me softuerin pronësor kanë evoluar. Nuk bëhet më fjalë vetëm për kodin burimor sekret; bëhet fjalë për një ndryshim thelbësor se kush e kontrollon kompjuterin tuaj. Kjo ndodh përmes tri fushave kryesore:

1. Iluzioni i pronësisë

Në të kaluarën, pajisja (PC-ja juaj) dhe softueri (sistemi juaj operativ) ishin të ndara. Sot, ato janë shkrirë së bashku për të zbatuar rregullat e prodhuesit. Kjo është realizimi modern i “Trusted Computing” (Informatikës së Besuar)¹.

Ky ndryshim filloi me teknologji si Secure Boot, e cila siguron që kompjuteri të ngarkojë vetëm një sistem operativ të miratuar nga Microsoft-i. Megjithëse u arrit një kompromis që i lejonte përdoruesit ta çaktivizonin ose të instalonin çelësa të tjerë, ajo vendosi një precedent të rrezikshëm.

• Në pajisjet Apple, çipat e serisë M dhe Secure Enclave e tyre krijojnë një sistem ku Apple ka fjalën e fundit se çfarë softueri mund të ekzekutohet. Kjo e bën të vështirë riparimin e paautorizuar dhe i jep Apple kontroll absolut, të zbatuar nga pajisja.
• Në makinat me Windows, teknologjitë si çipi TPM dhe procesori Pluton i Microsoft-it ndërtojnë një “rrënjë besimi” që është besnike ndaj Microsoft-it, jo ndaj jush.

Është si të blesh një shtëpi, por ndërtuesi mban të vetmin çelës kryesor dhe mund t’i ndryshojë bravat sa të dojë.

Pajisja tani dikton se çfarë lejohet të bëjë softueri.

Gjëja kritike është që ju nuk mund të vendosni se çfarë është e besueshme. Kompjuteri juaj mund të refuzojë të ekzekutojë një sistem operativ alternativ, të bllokojë softuer nga një zhvillues i pamiratuar, ose të parandalojë një dyqan riparimi të zëvendësojë një komponent. Kontrolli nuk është më i juaji.

2. Kopshti i rrethuar me mure

Softueri dikur ishte një fushë e hapur. Mund të merrnit dhe ekzekutonit programe nga kudo. Tani, shitësit po ndërtojnë mure rreth jush, duke krijuar “App Store” të zgjedhura që u sjellin dobi atyre.

• Mac App Store dhe Microsoft Store veprojnë si portierë qendrorë. Ata vendosin se çfarë softueri lejohet, zbatojnë rregullat e tyre dhe marrin 15-30% nga zhvilluesit.
• Në macOS, softueri jashtë App Store duhet të “notarizohet” nga Apple. Ky është një kontroll sigurie, por është gjithashtu një çelës ndalimi: Apple mund ta revokojë në distancë certifikatën e një zhvilluesi, duke çaktivizuar softuerin e tyre në çdo Mac në botë.

Shitësi bëhet portieri i gjithë softuerit.

Imagjinoni një botë ku libraritë zëvendësohen nga një dyqan i vetëm, në pronësi të prodhuesit. Ky dyqan vendos cilët libra botohen, mund t’i heqë librat nga rafti juaj pasi i keni blerë dhe merr një pjesë të madhe nga çdo autor. Kjo është realiteti i ekosistemeve moderne të aplikacioneve.

Mbështetni lirinë celulare

Ndërsa ne luftojmë për lirinë në desktop, bota celulare po përballet me një krizë të menjëhershme. Deri në shtator 2026, Google planifikon ta mbyllë Android-in, duke kërkuar që të gjitha aplikacionet të regjistrohen nga zhvillues të verifikuar.

Kjo e kthen telefonin tuaj në një “kopsht të rrethuar me mure” ku nuk keni më të drejtë të ekzekutoni softuerin e zgjedhjes suaj. Mbështesni iniciativën Keep Android Open për të siguruar që Android të mbetet një platformë vërtet e hapur.

3. Ju jeni produkti, jo klienti

Nuk blini më një produkt të përfunduar. Abonoheni në një shërbim që ndryshon vazhdimisht për t’i shërbyer interesave të shitësit, jo tuajat.

• Telemetri agresive: Windows 10 dhe 11 mbledhin sasi të mëdha të dhënash për përdorimin dhe konfigurimin e sistemit tuaj. Pjesa më e madhe e këtij mbledhjeje të dhënash nuk mund të çaktivizohet. Kompjuteri juaj raporton vazhdimisht te Microsoft-i.
• Përditësime të detyruara dhe reklama: Kontrolli mbi përditësimet e sistemit është hequr. Windows tani mund ta rinisë makinën tuaj dhe të instalojë ndryshime që mund të mos i dëshironi. Më keq, këto përditësime tani përdoren për të futur reklama dhe softuer të padëshiruar drejtpërdrejt në Menunë Start, ekranin e kyçjes dhe eksploruesin e skedarëve.

Pajisja juaj punon për shitësin, jo për ju.

Kjo e kthen përdoruesin nga një klient që zotëron një produkt në një burim të dhënash dhe një objektiv për reklama. Sistemi juaj operativ nuk është më një mjet neutral; është një pjesëmarrës aktiv në një model biznesi ku ju jeni produkti që shitet.

Ndikimi më i gjerë

Kodi është fuqi. Shumica e dokumenteve të punës sot janë shkruar dhe të koduar me algoritme sekrete në softuer pronësor. Çfarë do të ndodhë me librat, fotot, filmat, esetë, animacionet, muzikën, lajmet e së nesërmes? Programet pronësore si Windows nuk kanë transparencë. Një kulturë e lirë dhe një shoqëri e lirë nuk mund të rriten nga një softuer i tillë.

Ne përdorim kompjuterë për të komunikuar, krijuar dhe mësuar. Kur ajo themel kontrollohet nga një grusht korporatash, modelet e biznesit të të cilave varen nga kufizimi juaj, ajo gërryen lirinë dhe autonominë tuaj.

Ndryshimi është nga pronësia në qira. Ju jeni i ftuar në pajisjen tuaj, subjekt i rregullave të pronarit.

Randall Munroe, xkcd: Content Protection

Softueri përdoret për të zbatuar rregulla. Rregulla që mund të jenë ose jo ligj. Rregulla që mund të jenë ose jo të drejta. Nëse softueri nuk është i lirë, nuk do të ketë hapësirë që përdoruesi të ndikojë në këto rregulla. Një kulturë e lirë dhe një shoqëri e lirë nuk mund të ndërtohen mbi një themel qiraje dixhitale.

Mund t’ju sugjerojmë të kaloni te GNU/Linux?

Lexo më shumë

• E drejta për të riparuar

  Fondacioni Electronic Frontier (EFF) shpjegon se si prodhuesit përdorin bravat e softuerit për t’ju penguar të riparoni pajisjet tuaja.

• Njohuria e lirë kërkon Softuer të Lirë

  Një artikull i angazhuar nga Jimmy Wales, i cili bashkë-themeloi enciklopedinë e lirë Wikipedia.

• Enshittifikimi i TikTok

  Artikulli viral i Cory Doctorow për mënyrën se si vdesin platformat. Ndërsa nuk ka të bëjë vetëm me sistemet operative, ai shpjegon në mënyrë të përsosur ciklin jetësor të platformave që bllokojnë përdoruesit e tyre.

• Pse Softueri nuk duhet të ketë pronarë

  Një tekst themelor për lëvizjen e Softuerit të Lirë nga Richard Stallman. Ai qartëson kundërshtimet e zakonshme dhe shpjegon disa ide të rëndësishme.

---

1. Trusted Computing (Informatika e Besuar) është një teknologji që përdor pajisjen për të zbatuar kufizime. Përkrahësit e saj pretendojnë se përmirëson sigurinë, por kritikët shpesh e quajnë “Traitorous Computing” (Informatikë Tradhtare) sepse mund t’i marrë kontrollin përfundimtar pronarit të pajisjes. ↩